Umowy dotyczące spadku
Umowy dotyczące spadku są przedmiotem regulacji przepisów od 1047 do 1057 kodeksu cywilnego.
Generalny zakaz zawierania umów o przyszły spadek
Kodeks cywilny w art. 1047 stanowi, że umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna, a wyjątki od tej zasady określają dalsze przepisy objęte tytułem IX księgi czwartej kodeksu cywilnego. Wyjątek jest w istocie jeden – to umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia.
Powyższa regulacja wynika z zasady prawa spadkowego, zgodnie z którą rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci następuje jedynie przez testament, czyli w drodze jednostronnej czynności spadkodawcy. Przepis artykułu 941 kodeksu cywilnego przewiduje, że rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.
Zakaz zawierania umów o spadek przyszły ma też zapobiegać zawieraniu umów za życia spadkobiercy przez jego spadkobierców między sobą lub z osobami trzecimi dotyczących przyszłego spadku.
Darowizna na wypadek śmierci
Sąd Najwyższy w uchwale z 13 grudnia 2013 roku (sygnatura akt III CZP 79/13) wskazał, że dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia
Umowy dotyczące spadku przyszłego, które ustawodawca dopuszcza, to jedynie umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.
Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć (art. 1048 kc).
Przedmiotem zrzeczenia się może być jedynie dziedziczenie ustawowe.
Stroną umowy oprócz spadkobiercy może być każdy spadkobierca ustawowy, także ten, który nie dziedziczy w pierwszej kolejności.
Ekonomicznym uzasadnieniem zrzeczenia się dziedziczenia może być wynagrodzenie spadkobiercy przez spadkodawcę w inny sposób, np. w drodze darowizny, zapisu zwykłego lub zapisu windykacyjnego
Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku (art. 1049 kc). Powyższe oznacza także utratę prawa do zachowku.
Uchylenia zrzeczenia się dziedziczenia
Zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1050 kc).
Zbycie spadku
Spadkobierca, który spadek przyjął, może spadek ten zbyć w całości lub w części. To samo dotyczy zbycia udziału spadkowego (art. 1051 kc).
Umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do zbycia spadku przenosi spadek na nabywcę, chyba że strony inaczej postanowiły. Jeżeli zawarcie umowy przenoszącej spadek następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do zbycia spadku, ważność umowy przenoszącej spadek zależy od istnienia tego zobowiązania. Umowa zobowiązująca do zbycia spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. To samo dotyczy umowy przenoszącej spadek, która zostaje zawarta w celu wykonania istniejącego uprzednio zobowiązania do zbycia spadku (art. 1052 kc).
Nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy (art. 1053 kc).
Zbywca spadku zobowiązany jest do wydania tego, co wskutek zbycia, utraty lub uszkodzenia przedmiotów należących do spadku zostało uzyskane w zamian tych przedmiotów albo jako naprawienie szkody, a jeżeli zbycie spadku było odpłatne, także do wyrównania ubytku wartości powstałego przez zużycie lub rozporządzenie nieodpłatne przedmiotami należącymi do spadku. Zbywca może żądać od nabywcy zwrotu wydatków i nakładów poczynionych na spadek (art. 1054 kc).
Nabywca spadku ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe w tym samym zakresie co zbywca. Ich odpowiedzialność względem wierzycieli jest solidarna. W braku odmiennej umowy nabywca ponosi względem zbywcy odpowiedzialność za to, że wierzyciele nie będą od niego żądali spełnienia świadczeń na zaspokojenie długów spadkowych (art. 1055 kc).
W razie zbycia spadku spadkobierca nie ponosi odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady fizyczne i prawne poszczególnych przedmiotów należących do spadku (art. 1056 kc).
Korzyści i ciężary związane z przedmiotami należącymi do spadku, jak również niebezpieczeństwo ich przypadkowej utraty lub uszkodzenia przechodzą na nabywcę z chwilą zawarcia umowy o zbycie spadku, chyba że umówiono się inaczej (art. 1057 kc).
Autor radca prawny prowadzący Kancelarię Radcy Prawnego w Lublinie: radca prawny Michał Kowalski
